آشنایی کامل با زربفت یا زری بافی

25

زربفت یا زری بافی Brocade ) : زری پارچه ای است بافته شده از زر” – تارو پود این پارچه از ابریشم و گلابتون است.

زَربَفْت یا زَری بافی یکی از رشته‌های صنایع دستی است که در فرهنگ دکتر معین آمده‌است: زری یعنی پارچه ساخته شده از زر (طلا). پارچه‌ای که پودهای آن از طلا است.

علاوه بر جنس الیاف ، رنگرزی گیاهی و اصالت طرح و نقش زری موجب شده است که این محصول هنری ارزشمند و منحصر به فرد جایگاه ویژه ای را درهنرهای سنتی ایران به خود اختصاص دهد .

زری یا زربفت پارچه‌ای ظریف و بسیار گران بهاست که چله یا تار آن از ابریشم خالص است و پودهای آن ابریشم رنگی و یکی از پودها، نخ گلابتون است که می‌تواند زرین یا سیمین باشد.

زری نفیس‌ترین و افسانه‌ای‌ترین پارچه های ایرانی که در روزگار رونق و رواج خود شهرتی جهانی داشته و هم‌اکنون نمونه‌هایی از آن زینت ‌بخش موزه‌ها و سایر مراکز هنری ایران و دیگر کشورهای جهان است و دارای سابقه‌ای طولانی از لحاظ بافت و تولید می‌باشد.

پارچه زری در انواع گوناگون : لُپه باف ، دارایی و اطلسی بافته می شود . بته جقه ای ، اسلیمی ، اسلیمی ماری ، اسلیمی ماری ، اسلیمی درهم ، گلهای افشان ، ماهی درهم ، مناظر بزم و رزم و شکارگاه رایج ترین نگاره ها در پارچه زری هستند.

تاریخچه زربفت یا زری بافی

ایران از نظر پیدایش و سیر تحول و تکامل پارچه های منقوش یکی از برجسته ترین ملل جهان است . نخستین شواهد تاریخی مربوط به هزاره پنجم قبل از میلاد درناحیه سه گابی ( سگابی) کردستان است که در ظروف محتوی اجساد کودکان ، قطعات پارچه یافت شده .

درهزاره سوم قبل از میلاد از حفاریهای تپه حصار دامغان و شوش ( خوزستان ) بقایای پارچه هایی که درون مقابر وجود داشته یا به دور اشیاء پِچِده شده ، همینطور ابزار نساجی مانند دوک نخ ریسی و میله مفرغی مخصوص پارچه بافی بدست آمده است.

در دوره هخامنشیان :

هخامنشیان در هنر های صنایع دستی و بافت پارچه های پشمی نرم و لطیف مشهور بوده اند. بافت پارچه هایی که در متن عناصر تزئینی آنها نخهای گلابتون به کار می رفت را به ۲۰۰۰ سال پیش نسبت داده اند .

در دوره ساسانی:

در این دوره پارچه بافی ایران شهرت جهانی پیدا کرد . تأثیر هنر پارچه بافی چین ، تکمیل آن به وسیله پارچه بافان ایرانی و انتقال روشهای جدید درچله کشی دستگاه نساجی و بافت از راه ایران به ایتالیا و شمال اروپا دراین دوره صورت گرفت.

در دوره اسلامی:

نقوش حیوانات مانند شیر ، عنقا و عقاب که زربفت شده اند بخصوص از دوره سلجوقی به بعد رایج شد . از پارچه هایی که درقروت اولیه اسلامی از تارو پود ابریشم و زر و نقوش رنگین بافته می شد می توان به :
نگار ، طراز ، ملحم ، سقلاطون ، قصب ، مثقل اشاره کرد .

 در دوره ایلخانیان :

کارخانه متعدد پارچه بافی در تبریز،  شیراز ، شوشتر ، نیشابور و طوس وجود داشت و استادان پارچه بافی دربافت پارچه های اطلس ، زربفت و زرکش مهارت داشتند و پارچه های ابریشمی گیلان ، خراسان ، یزد و کرمان بسیار نفیس و گرانبها بود .

درقرن دهم هجری بافته های کارخانه های پارچه بافی نیشابور ، اصفهان ، شوشتر ، شیراز ، کاشان بخصوص یزد دارای ارزش فوق العاده ای بود . پارچه های ابریشمی ، مخمل ، زرباف و پارچه های قلمکار پنبه ای این کارگاهها شهرت داشت.

 در دوره صفویه:

پارچه های زر و سیم باف بخصوص برای لباس بانوان و تزئین معماری داخلی اندرون منازل به کار می رفت . شاه عباس صفوی تمامی هنرمندان زری باف را برای تأسیس کارگاه های زری بافی به اصفهان دعوت کرد که موجب بافت پارچه هایی ارزشمند و متنوع گردید .

پارچه های ابریشمی زرباف دارای انواعی چون ” پارچه زرباف یک رو ” ، ” پارچه زرباف دو رو ” و ” مخمل زرباف ” نقشدار بود که در رنگهای متنوع بافته می شد.

در دوره قاجار :

به دلیل استقبال از منسوجات ماشینی خارجی ، از میزان تقتضتای پارچه های ایرانی کاسته و کارگاههای پارچه بافی رونق گذشته خود را ازدست داد . با این حال بافت پارچه های مخمل و زری ، ترمه و شال در یزد ، کاشان و کرمان ادامه یافت.

در دوره پهلوی :

نشان کمتری از کارگاههای سنتی پارچه بافی در دست است و پارچه هایی چون ترمه و مخمل توسط ماشین های اتوماتیک نساجی بافته می شد که تاکنون نیز به همین منوال ادامه دارد . در بررسی تاریخی هنر مخمل و زربفت یا زری بافی دراین دوره با نام “استاد محمد خان نقشبند” که به بازسازی مجدد کارگاه مخمل و زری بافی به طریق سنتی همت گماشت ، آشنا می شویم .

استاد محمد صادق و نواده اش استاد حبیب اله طریقی کار وی را ادامه دادند . هم اکنون آنچه بعنوان کارگاههای سنتی مخمل و زری بافی برجای مانده منحصرا” زیر نظر سازمان میراث فرهنگی کشور درشهرهای تهران ، کاشان و یزد به بافت پارچه های اصیل و نفیس اشتغال دارند .

مهم‌ترین مراکز بافت زربفت یا زری بافی

مشهورترین مراکز نساجی در دوره صفویه، شهرهای کاشان، اصفهان، یزد، هرات، تبریز، رشت، مشهد، قم، ساوه و… بوده است.
اما بافندگان شهرهای کاشان، یزد و اصفهان در بافتن پارچه های نقش‌دار و زربفت یا زری بافی شهره آفاق بودند.

مراحل رنگرزی زربفت یا زری بافی

مراحل رنگرزی ابریشم و روشهای آن با رنگهای نباتی مهمترین عامل بوجود آوردن زیبایی پرشکوه و دلپذیر زری های ایران است که در زربفت یا زری بافی به کار گرفته می شوند. رنگها معمولا از گیاهان گرفته می شوند و ماده رنگ کننده آنها از ریشه یا تنه درختان ، برگها ، گلها ، میوه ها یا پوست آنها باشد، بعنوان مثال رنگهای طبیعی که مورد استفاده بوده و اطلاعات کامل آنها در دسترس است عبارتند از:

  • پوست گردو
  • ریشه رناس
  • زرد چوبه
  • پوست انار
  • زعفران
  • قرمز دانه
  • نیل
  • برگ سماق و غیره
  • اسپرک

مواد اولیه زربفت یا زری بافی

ابریشم : چله و پود زری از تار ابریشم است که درکارگاه به طریق رنگرزی سنتی – گیاهی رنگ آمیزی می شود تا علاوه بر ثبات رنگ طی سالهای متمادی ، شفافیت و اصالت رنگی خودرا حفظ کند .

گلابتون : یک یا چند رشته ابریشم که نخی از طلا دور آن پیچیده شده باشد . بدیهی است تعداد تارابریشم به کار رفته ، ظرافت گلابتون را تعیین می کند . – نخ پلاستیک ، زه گوسفند ، نخ پنبه ای و مقوا برای کارت که در سایر قسمتهای دستگاه بکار می رود.

 

دستگاه و ابزار زربفت یا زری بافی

در زربفت یا زری بافی دونوع دستگاه وجود دارد . تفاوت دستگاهها در نحوه و طریقه اجرای فرمان در نقش اندازی است . – دستگاه دستوری : دستور، مقدار نخ معینی است که نقشه بافت -به صورت نخ های حلقه ای شکل ( گوشواره ) درآن تعبیه شده . نخ دستور از نه دسته نخ سه لایی تشکیل شده که به کمک حلقه های فلزی درون یک قاب قرار می گیردو محکم می شود . دستور درقسمت فوقانی دستگاه قراردارد وشخصی بنام گوشواره کش دراین قسمت می نشیند و با کشیدن گوشواره ها ” دستور ” نقشه را اجرا می کتد

دستگاه ژاکاردی

درساختمان این دستگاه ، ” ژاکارد” جایگزین “دستور”و گوشواره کش شده است . ژاکارد همان دستگاه کارت خوان نساجی است که توسط مهندس ژاکارد فرانسوی اختراع شد.

نقشه پارچه روی کارتهای مخصوص پانچ می شود و به ترتیب رنگها در دستگاه تعبیه می شود و اجرای نقشه را به عهده دارد. دیگر اجزاء دستگاه زری بافی عبارتند از

شلیت

شلیت دسته ای نخ از جنس زه گوسفند یا پلاستیک است که از طرف بالا به دستور یا ژاکارد و از پائین به وردهای نقش بسته می شود .

وظیفه شلیت بالا کشیدن ورد نقش با فرمان ” دستور” یا “ژاکارد” است

ورد نقش

یک سری نخ که یک سرِ آن به شلیت و سرِ دیگر آن به تار( چله ) متصل است .

ورد نقش ، شلیت و ژاکارد مجموعا” عمل ” کجو ” در گلیم بافی را انجام می دهند.

 چله

تارهای ابریشمین و رنگینی است که یک سرآن به جلوی دستگاه به ” نورد” متصل است و سردیگر آن پس از عبور از قرقره بصورت ” کلاف تار” (قلب) به کیسه های شن انتهای دستگاه متصل است . کیسه های سنگین شن باعث می شود تا چله ها همواره درحال کشش ونظم قرار گیرند.

 نورد

چوب استوانه ای شکل درعرض دستگاه که سر چله ها به آن متصل است و پارچه بافته شده به دورِ آن می پیچد . به آن غلتک نیز می گویند . قطرآن درحدود ۴۰ تا ۵۰ سانتیمتر است .

پدال

پدالها تخته های باریک و بلندی هستند که درقسمت پائین دستگاه ، زیر پای بافنده قراردارند. تعداد پدالها بسته به نوع پارچه و تعداد وردهای دستگاه متغیر است . در پارچه زری چهار پدال برای کشیدن چهار ورد و یک پدال برای عوض کردن کارت ژاکارد استفاده می شود . با پائین بردن هریک از پدالها به وسیله فشار پا گروه معینی از تارها بالا کشیده می شوند تا پود از آنها عبور کند.

ورد جوجه

نخی است که یک دسته تار از آن عبور می کند و برای طبقه بندی یا جدا کردن تارها بکار می رود. هر ورد جوجه به یک پدال متصل است . تارهای چله را به تناسب نقشه به زیر و رو می کشد تا با گذراندن نخ های رنگین پود، بافت و انداختن نقش صورت گیرد .تعداد وردها به تناسب نوع پارچه ای که بافته می شود متغیر است . پارچه های ساده باف دو ورد و پارچه های پر نقش و نگار چون اطلسی و زری چهار ورد دارند .

ماکو

وسیله ای است از جنس چوب که دو سر آن برای سهولت در رفت و برگشت ، فلزی است . میان ماکو خالی است و ماسوره درآن قرار می گیرد.

 ماسوره

ابریشم های رنگین و گلابتون که به عنوان پود زری بکار می رود دورِ ماسوره پیچیده شده است و توسط یک میله فلزی داخل ماکو تعبیه می شود.

مطیت

ماکو را روی پارچه ثابت نگه میدارد و از افتادن آن به روی زمین جلوگیری می کند . مطیت از دوقطعه چوب ، بند ، سوزن ، گیره و سوک تشکیل شده است . دو قطعه چوب مطیت روی هم قرار می گیرند و نسبت به هم حالت کشوِ یی دارند . مطیت بر حاشیه پارچه بافته شده قراردارد و پهنای آن چند میلی متر از پارچه بافته شده بیشتر است.

 دفتین

تشکیل شده است از دو قطعه چوب افقی که شانه را درمیان گرفته است . شانه مفتولهایی است باریک از جنس نی صحرایی یا فلز که چله از بین آنها عبور کرده است پس از هرمرحله عبورِ ماکو از بین چله ها ( پوداندازی) یکبار با دفتین به پود ضربه زده می شود تا پود درون تارها مستحکم و منسجم شود.

 کارت نقش

سری کارت مقوایی و یک اندازه است که نقشه پارچه به وسیله پانچ کردن روی آن پیاده می شود .کارتها بر اساس نقشه درکنارهم و به ترتیب ، با نخ به یکدیگرمتصل شده و درکنار ژاکارد قرار می گیرد . با پائین آمدن پدال و حرکت اهرم متصل به ژاکارد کارت هر رج از نقش وارد جعبه ژاکارد می شود .

کلک

ابزاری خیش مانند و چوبی در دستگاه دستوری . انتهای یک سرِ کلک کج است و گوشواره کش برای نگه داشتن تارهای بالا کشیده شده ازآن استفاده می کند .

خرک

چوبی هم سطح کف دفتین است و نقش مهارکننده چله را دارد .

 نی

فلزی است و برای جداکردن تار یا اصطلاحا” چپ و راست کردن تار ، بکار می رود.

 قلنبک و سوک نقشه

یک واحد از نقش پارچه ( واگیره) روی کاغذ شطرنجی پیاده می شود . واحد نقش طوری انتخاب می شود که قابلیت تکرار ، برگشت و قرینه شدن را داشته باشد . برای هر رنگ موجود در یک رج نقش کارتی پانچ می شود . این عمل به وسیله دو نفر انجام می شود یک نفر نقش را می خواند و دیگری آنرا روی مقوا پیاده می کند . روی دستگاه دستوری تا ۱۵ رنگ نقشه می بندند . قابلیت دستگاه ژاکاردی حداکثر ۱۰ الی ۱۲ رنگ نقشه است زیرا با ازدیاد رنگ ، تعداد کارتها بیشتر شده و ژاکارد وزن بیشتری را متحمل می شود

منبع>> https://rahzar.com

آیا این مطلبب مفید بود؟
درحال ارسال
امتیاز دهی کاربران
5 (4 رای)
منبع rahzar
ممکن است شما دوست داشته باشید

ارسال یک پاسخ

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.